Chmielewski (Chmielowski, Chmielecki) Prokop, h. Wieniawa (Dołęga?) († 1664), biskup unicki. Ur. ok. 1600 na Mazowszu (stąd nazywany – Mazur) z rodziców obrządku łacińskiego. Osierocony w młodym wieku, wstąpił do bazylianów, odbył dwuletnią probację pod okiem Symeona Jackiewicza i przyjął obrządek grecko-kat. Ok. 1620 r. studiował w Brunsberdze, po czym, wyświęcony na kapłana, był kolejno kaznodzieją w Mińsku i Żyrowicach, w marcu 1631 r. bakałarzem we Włodzimierzu, w sierpniu 1639 r. rektorem szkoły tamże, wreszcie w r. 1639 został przełożonym klasztoru i archimandrytą w Dubnie. Przez 2 lata był u boku metr. J. W. Rutskiego. Po P. Owłuczyńskim († 1649) biskup przemyski Atanazy Krupecki przedstawił go na swego koadiutora z prawem następstwa i uzyskał na to zgodę i nominację królewską; sakrę biskupią otrzymał z rąk metropolity A. Sielawy w Połocku 2 III 1651. Od początku pomocnictwa swego Ch. skutecznie bronił prześladowanego i uwięzionego A. Krupeckiego jako też i dóbr władyczych, mając przeciwko sobie nie tylko gwałtownego i wojowniczego Antoniego Winnickiego, biskupa dyzunitę, ale także traktat Zborowski, niweczący unię, dawną (1632) i świeżą uchwałę sejmu (1650), niekorzystną specjalnie dla władyctwa przemyskiego unickiego, wreszcie orędzie Jana Kazimierza z 24 IV 1650 o zupełnym nadaniu władyctwa przemyskiego A. Winnickiemu. Ale i po śmierci A. Krupeckiego († 1652) Ch. się nie poddawał, odbył ingres do katedry, a metr. A. Sielawa zainstalował go w Mińsku 1652 r. na biskupa przemyskiego, samborskiego i sanockiego. Nie mając pewności, czy zainstalowany Ch. utrzyma się na katedrze przemyskiej, metr. A. Sielawa powierzył mu też administrację diecezji łuckiej, którą istotnie sprawował do śmierci. W tym mniej więcej czasie (ok. 1652) otrzymał on archimandrię dermańską (może i dorohobuską). W rzeczy samej A. Winnicki nie dopuścił Ch-go na katedrę. Procesy, najazdy, wzajemne wypędzania się z dóbr władyczych trwały dalej. Dopiero wskutek protestu z dnia 21 IX 1652 Ch. uzyskał od króla wyłączny przywilej na biskupstwo przemyskie i z wielkim trudem zajął diecezję, lubo A. Winnicki zatrzymał dla siebie dobra biskupie oprócz Walawy. Stroskany, niewspierany, napadany przez prawosławnych (przede wszystkim w l. 1658–9), w ciągłej obawie o życie swoje, pozostawał Ch. zwykle w obwarowanej Walawie, gdzie wybudował cerkiew i skąd wysyłał prośby o pomoc i opiekę do sądów, magnatów i króla. Próbował również szczęścia na Wołyniu jako administrator łucki. Wielką działalność rozwinął przede wszystkim w Ostrogu, wskrzeszając dawną diecezję ostrogską, jako też w Dubnie i Dermaniu, gdzie rozpłomienił ogniska unii, mimo, że dyzunici dzierżyli prawie wszystkie dobra cerkiewne. W uznaniu zasług i ze względu na ogólną sympatię wśród katolików niektórzy z biskupów chętnie chcieli go widzieć metropolitą po A. Sielawie († 1655), lecz Ch. wymówił się od tej godności. Nareszcie układ hadziacki (16 IX 1658) sparaliżował resztę planów Ch-go. W tej sprawie pisał on wraz z innymi władykami prośbę do papieża w Żyrowicach 10 VII 1659. Na podstawie tego układu A. Winnicki zażądał oddania władyctwa łącznie z Walawą. Król Jan Kazimierz stanął po stronie biskupa dyzunity. Chmielewski oparł się, przegrał atoli proces w sądach przemyskich i warszawskich. Nie było nadziei zostania jedynym pasterzem władyctwa przemyskiego, wobec czego w r. 1662 przyjął Antoniego Terleckiego na swego koadiutora, jemu oddał diecezję, sam zaś, utraciwszy zdrowie i złamany trudami, osiadł w Dermaniu i tu życie zakończył 22 II (w lipcu według A. Prochaski). Był to mąż pobożny, uczony, gorliwy, zasłużony, a nade wszystko wierny sługa Kościoła i niezmordowany bojownik o sprawę unii, dla której nie wahał się narazić na tułactwo, utratę zdrowia i życia.

Enc. Org.; Enc. Kośc. Nowodworskiego; Podr. Enc. Kośc.; Ukr. Zah. Enc.; Słow. geogr., IX 159, XII 901; Niesiecki, Korona Polska, I 264; Boniecki; Uruski; Sakowicz K., Epanorthosis abo Perspektywa, Kr. 1642, 404; Maciejowski W. A., Piśmiennictwo polskie, III 675; Harasiewicz M., Annales Ecclesiae Ruthenae, Lw. 1862, 332–4; Stebelski I., Dwa wielkie światła, III 148, 169; Seredyński W., Ostatnie Ks. Stebelskiego prace, Kr. 1877, XXXII, LXI–LXII, XCV–XCVI; »Peremyszlanyn«, Przemyśl 1854, 45–55; Dobrianskyj A., Ist. epyskopow, Lw. 1893, per. 2., 23, 39, 43–51, 52–3; Petruszewycz A., Swodnaja hał.-r. litopyś s 1600 po 1700 h., Lw. 1874, 114–8, 127–9, 132–3, 140,324; tenże, Dopełnenija, Lw. 1891, 331, 411, 415; Nykorowycz J., Schymatism, Przemyśl 1879, 13; Schematyzmy diec. przemyskiej obrz. gr.-kat.; Pelesz J., Geschichte der Union, Wien 1880, II 344–6; Dewiatisotletije prawosławija na Wołyni, Żytomierz 1892, 37; Charłampowicz K., Zap. r. praw. szkoły, Kazań 1898; Wołyniak, Bazylianie we Włodzimierzu i Tryhórach, Kr. 1912, 10; Łoziński W., Prawem i lewem, I; Lühr O., Die Matrikel des päpstl. Seminars, Braunsberg 1925; Prochaska A., Władyka Krupecki w walce z dyzunią, »Przegl. Powsz.« 1919, CXLI–CXLII 288, 293, 362–5; tenże, Z walki o tron władyczy przemyski, »Przegl. Powsz.« 1920, CXLVII–CXLVIII 20–8; Metryka koronna i mazowiecka; Arch. jug.-zap. R., cz. I, t. VI 634, cz. I, t. IX 181; Cztienija w istor. obszcz. letop. Nestora, Kijów 1891, k. V 225; Archeogr. Sbornik, Wil. 1900, XII; Acta man. L. Kiszka, 171, 207, 388–9, 766 (rkp.); Barącz S., Katalog 43–4 (rkp.).

Ks. Jozafat Skruteń ZSBW